Windmolens Zaanse Schans: Zo Werken de Molens Echt

Voor de meeste bezoekers is een windmolen vooral een mooie silhouet tegen de Hollandse lucht. Maar de grote molens op de Zaanse Schans waren nooit decoratie — het waren fabrieken. Drie eeuwen geleden was deze strook oever de meest geconcentreerde industriemotor ter wereld, en de machines die hem aandreven waren volledig gemaakt van hout, zeildoek en wind. Zo werken ze echt, en waar ze werkelijk voor dienden.

De windmolens van de Zaanse Schans lijken van een afstand bijna identiek, maar elke molen was een gespecialiseerde machine met een eigen taak. Begrijpen wat ze maakten — en hoe ze bewegende lucht in bruikbare kracht omzetten — verandert een wandeling langs de Zaan in iets oprecht fascinerends.

Wat de molens echt maakten

Dit waren geen korenmolens te midden van graanvelden. De Zaanse molens waren zware industrie. Sommige waren houtzaagmolens die ingevoerde stammen tot planken zaagden waarmee de Hollandse koopvaardij- en oorlogsvloot werd gebouwd. Andere waren oliemolens die lijnzaad en koolzaad tot olie persten voor verf, zeep en voedsel. Verf- en pigmentmolens maalden mineralen en kleurstoffen tot de poeders die schepen, huizen en de doeken van de Hollandse Meesters kleurden. En specerij- en mosterdmolens maalden de peperkorrels, mosterdzaad en cacao die uit de hele wereld binnenkwamen.

Bij elkaar maakte de streek hout, verf, olie, papier, snuiftabak, chocolade, mosterd en meer — een complete maakeconomie, aangedreven door niets anders dan de bries van de Noordzee.

Hoe een windmolen echt werkt

Een windmolen is een prachtig eenvoudig idee, uitgevoerd met verbluffend vakmanschap. Vier grote wieken (ook wel zeilen genoemd) vangen de wind en beginnen te draaien. Elke wiek is een houten raamwerk dat de molenaar met zeildoek bespant — meer doek bij een licht briesje, minder bij harde wind — zo regelt hij de snelheid met de hand.

De draaiende wieken drijven een horizontale as aan, die een enorm houten tandwiel raakt, het bovenwiel. Door een vernuftig stelsel van in elkaar grijpende houten tanden wordt die horizontale beweging negentig graden omgezet in een verticaal draaiende as die door de molen naar beneden loopt. Onderin wordt de kracht aan het werk gezet — zware maalstenen die pigment of specerij vermalen, zaagramen die hout snijden, of grote stampers die olie uit zaad persen.

De slimste truc zit bovenin. De hele kap — het dak dat de wieken draagt — kan draaien. Wanneer de wind verandert, duwt de molenaar aan een lange staart op de grond en zwenkt de kap rond tot de wieken weer recht in de wind staan. Zo kan de machine de hele dag de wind volgen, uit welke richting hij ook waait.

Waarom de Zaan het eerste industriegebied ter wereld werd

Twee dingen maakten deze kleine streek bijzonder. Het eerste was wind: vlak, open en constant, met niets dat de bries van zee tegenhield. Het tweede was water. De rivier de Zaan was de snelweg van de streek. Grondstoffen — stammen uit het Oostzeegebied, zaden, specerijen, mineralen — kwamen per boot aan, werden bewerkt in de molens die dicht op elkaar langs de oever stonden, en de eindproducten voeren langs dezelfde weg weer naar buiten.

Omdat kracht, transport en grondstoffen samenkwamen op één plek, vermenigvuldigden de molens zich snel. Op het hoogtepunt telde de Zaanstreek meer dan 600 werkende windmolens, schouder aan schouder langs het water. Het was in elke betekenisvolle zin het eerste industriegebied dat de wereld ooit had gezien — draaiend op hernieuwbare energie, lang voordat iemand het zo noemde.

“Grondstoffen kwamen per boot aan, werden door de wind gemalen, geperst en gezaagd, en voeren weer naar buiten — een hele economie, aangedreven door de bries.”

De molens die je vandaag nog kunt zien

Van de honderden die hier ooit stonden, is op de Zaanse Schans een handvol bewaard gebleven — en een aantal draait en werkt nog steeds. Elk vertelt een ander deel van het verhaal:

• De Kat — de laatste werkende verfmolen ter wereld die nog pigmenten en krijt tot verf maalt, precies zoals hij eeuwen geleden kunstenaars en scheepsbouwers bevoorraadde.
• De Zoeker — een oliemolen, waar zaad onder enorme houten stampers wordt geplet en tot olie geperst.
• Een zaagmolen — zie hoe de wind de zaagramen op en neer door een stam drijft, de motorkamer van de Hollandse scheepsbouw.
• Een specerij- & mosterdmolen — waar peperkorrels, mosterdzaad en andere specerijen nog op de traditionele manier worden gemalen.

Je kunt verschillende molens van binnen beklimmen, de tandwielen zien draaien, en vaak de verf, olie of mosterd kopen die de molen die dag maakt.

Ze vandaag bekijken — het uitzicht vanaf het water

Dit detail missen de meeste bezoekers. De molens werden niet voor niets langs de rivier gebouwd, en de kant die naar de Zaan kijkt was hun werkende voorzijde — waar boten laadden en losten, waar de hele machine bedoeld was om gezien te worden. Loop je over de paden, dan zie je de achterkanten en de drukte. Vanaf het water zie je de rij molens precies zoals ze bedoeld zijn: op een rij langs de oever, wieken draaiend, met de open lucht erachter.

Tijdens een publieke windmolen rondvaart glijd je in ongeveer 25 minuten langs de hele werkende rij, terwijl een schipper uitlegt welke molen specerij maalt, welke olie perst en welke hout zaagt. Hij vaart dagelijks, er is altijd een gids aan boord, en vanaf €9 per persoon is het de voordeligste manier om te begrijpen waar je eigenlijk naar kijkt.

Kom je met je gezin, een schoolklas of met collega's, dan geeft een privé rondvaart je een eigen boot, schipper en gids — vanaf €127 per uur voor groepen tot ongeveer 30 personen. Jij bepaalt het tempo en kunt elke vraag over de werking van de molens stellen, terwijl iemand anders stuurt. Voor een overzicht van de hele omgeving, zie onze gids over de route naar de Zaanse Schans.

Veelgestelde vragen